Faizi düşük olan kredi her zaman ucuz değildir. Bazen fiyatı faize değil, kura yazılıdır.
Karadut Sokağı · banka bir teklif getirdi
Salih Usta ikinci fırını açmak istiyordu. Bankaya gitti. TL kredisinin faizi %45’ti. Yüzü asıldı.
Memur gülümsedi: "Bir seçenek daha var usta. Döviz kredisi. Faizi yalnızca %8." Salih Usta’nın gözleri parladı. Otuz yedi puan fark vardı.
Deniz tek bir soru sordu: "Usta, siz ekmeği hangi parayla satıyorsunuz?" "Lirayla tabii." "Peki borcunuz hangi parayla olacak?"
Salih Usta durdu. "Dövizle." Deniz başını salladı: "O zaman geliriniz bir parada, borcunuz başka bir parada olacak. Aralarındaki mesafe her gün değişecek."
Yine de hesabı yaptılar. 1.000 bin TL kredi. TL yoluyla yıl sonu borç: 1.450. Döviz yoluyla, kur sabit kalırsa: 1.080. Fark büyüktü.
"Peki kur sabit kalmazsa?" Deniz başabaş noktasını buldu: kur %34,3’ten fazla artarsa döviz kredisi pahalı hâle geliyordu.
O yıl kur %40 arttı. Döviz borcunun TL karşılığı 1.512 oldu. “Ucuz” kredi, TL kredisinden 62 bin TL pahalıya gelmişti.
Deniz defterine yazdı: "Faiz farkı bedava bir kazanç değildir. O fark, kurun ne kadar oynayabileceğinin fiyatıdır. Piyasa onu bedavaya vermiyor — riski sana satıyor."
Bir kredinin gerçek maliyeti yalnızca faizinden ibaret değildir. Borç hangi parayla alındıysa, o paranın değeri değiştiğinde borcun kendisi de değişir. Geliri TL, borcu döviz olan bir işletme iki cephede birden risk taşır: kur yükselirse taksitler büyür, ama satış fiyatları aynı hızda büyümeyebilir. Bu duruma para birimi uyumsuzluğu denir ve şirket iflaslarının en yaygın sebeplerinden biridir.
Çözüm çoğu zaman karmaşık değildir: doğal hedge. Geliri döviz olan bir ihracatçının döviz borcu risk taşımaz, çünkü kur yükseldiğinde hem borcu hem geliri aynı yönde büyür. Aynı şekilde geliri TL olan bir işletmenin TL borcu da risksizdir. Kural basittir: borcunu, gelirinin para biriminde tut. Bu mümkün değilse riski bilinçli olarak üstlenmek ve fiyatlamak gerekir.
Faiz farkının kendisi bir tesadüf değildir. Piyasa, yüksek enflasyonu ve değer kaybı beklentisi olan bir paraya daha yüksek faiz ister; istikrarlı bir paraya daha düşük. Yani 37 puanlık fark, piyasanın “bu para yıl içinde epeyce değer kaybedebilir” tahminini içerir. Teorideki karşılığına faiz paritesi denir: iki para arasındaki faiz farkı, kabaca beklenen kur değişimine eşit olmalıdır. Gerçekte tam olarak eşitlenmez — ama başabaş kur artışı hesaplanabilir: bizim örneğimizde %34,3.
Bu farkı kâr amacıyla kullanmaya carry trade denir: düşük faizli bir paradan borçlanıp yüksek faizli bir parada tutmak. Kur beklendiği kadar hareket etmediği sürece kazandırır. Ama iki tehlikesi vardır. Birincisi, kazanç küçük ve düzenli, kayıp ise ani ve büyüktür. İkincisi, herkes aynı anda çıkmak istediğinde kur tek yönlü hareket eder; buna ani duruş denir. Sermaye girişinin bir anda kesildiği bu durumlar, tarihteki pek çok döviz krizinin ortak paydasıdır.
Para birimi uyumsuzluğu soyut bir risk değildir; birçok ülkede haneleri, şirketleri ve devletleri doğrudan etkilemiş somut bir deneyimdir. Aşağıdaki örnekler aynı dersi farklı biçimlerde veriyor.
| Ülke | Dövizle borçlanma | Kur şoku | Sonuç | Ne anlama geliyor? |
|---|---|---|---|---|
| 🇹🇷Türkiye | Şirketlerde yaygındı | Tekrarlayan | Kısıtlamalar getirildi | Geliri TL olan şirketin döviz borcu, para birimi uyumsuzluğunun en bilinen örneği; düzenlemeler bu yüzden sıkılaştırıldı. |
| 🇭🇺Macaristan | Hanelerde frank kredisi | 2008 sonrası | Zorunlu dönüşüm | Konut kredisini İsviçre frangıyla alan aileler, kur fırlayınca taksitin katlandığını gördü. Bireysel düzeydeki en sert örnek. |
| 🇹🇭Tayland | Kısa vadeli döviz borcu | 1997 | Bölgesel kriz | Sabit kur ile kısa vadeli döviz borcunun birleşimi, “ani duruş” kavramını literatüre soktu. |
| 🇦🇷Arjantin | Devlet ve şirket düzeyinde | Tekrarlayan | Tekrarlayan krizler | Kendi parasına güven kaybolduğunda dövizle borçlanmak zorunlu hâle gelir; bu da bir sonraki krizin tohumunu atar. |
| 🇧🇷Brezilya | Yerel parada borçlanma geliştirildi | Azalan kırılganlık | Daha dayanıklı | Kendi parasıyla uzun vadeli borçlanabilmek, kur riskini yapısal olarak azaltan tek kalıcı çözüm. |
| 🇨🇭İsviçre | Kendi parası güvenli liman | Sürekli değerlenme | Ters yönlü sorun | Burada risk borçluda değil ihracatçıda: para güçlendikçe dışarıya satmak zorlaşıyor. |
Risk borcun parasından değil, gelirle uyuşmamasından doğar.
Geliri döviz olanın döviz borcu risk taşımaz.
Kazanç küçük ve düzenli, kayıp ani ve büyüktür.
Kur riski, gelir ile borcun (ya da giderin) para biriminin uyuşmamasından doğar. Her biri için karar ver.
Kurun beklenmedik hareketinin bir kişiyi, şirketi ya da devleti olumsuz etkileme ihtimali. Yalnızca borçla ilgili değildir: geliri TL, gideri döviz olan herkes bu riski taşır.
Gelirin bir parada, borcun ya da giderin başka bir parada olması. Şirket iflaslarının ve hane iflaslarının en yaygın sebeplerinden biri. Bilançoda tek başına “ucuz faiz” olarak görünür — riski görünmez.
Gelir ile borcun aynı para biriminde olması. En basit, en ucuz ve en dayanıklı korunma yöntemidir; türev ürün ya da sözleşme gerektirmez. Kural: borcunu, gelirinin para biriminde tut.
Düşük faizli bir paradan borçlanıp yüksek faizli bir parada tutarak faiz farkını kazanmaya çalışmak. Kur beklendiği kadar hareket etmediği sürece kazandırır. Kazancı küçük ve düzenli, kaybı ani ve büyüktür — riskin en aldatıcı biçimlerinden biri.
İki para arasındaki faiz farkı, kabaca beklenen kur değişimine karşılık gelir. Buradan başabaş kur artışı hesaplanabilir: kur bundan az artarsa düşük faizli borç kazandırır, fazla artarsa kaybettirir. Faiz farkı bir hediye değil, bir fiyattır.
Bir ülkeye yönelen sermaye girişinin kısa sürede kesilmesi, hatta ters dönmesi. Kur sert hareket eder, döviz borçluları aynı anda zorlanır ve sorun tek tek şirketlerden bütün ekonomiye yayılır. Tarihteki pek çok döviz krizinin ortak paydasıdır.
Pratik yöntem: size “faizi çok düşük” denen her teklifte tek bir soru sorun — bu düşük faizin karşılığında hangi riski üstleniyorum? Piyasada bedava düşük faiz yoktur; yalnızca fiyatı başka bir yere yazılmış faiz vardır.
TL kredisinin faizi %45, döviz kredisinin faizi %8. Aradaki fark kaç puandır?
Salih Usta 1.000 bin TL kredi çekecek. TL faizi %45, döviz faizi %8. Yıl içinde kur %40 artıyor. Sırayla hesapla.
aSalih Usta 1.000 bin TL kredi çekecek. TL kredisini %45 faizle alırsa yıl sonunda borcu kaç bin TL olur?
bAynı tutarı %8 faizle döviz olarak alırsa ve yıl içinde kur %40 artarsa, yıl sonunda borcunun TL karşılığı kaç bin TL olur?
cDöviz kredisi, TL kredisine göre kaç bin TL daha pahalıya geldi?
Kurun nasıl oluştuğunu, nominal değer kaybının ne zaman gerçek bir avantaja dönüştüğünü, ticaretin neden iki tarafı da kazandırdığını, cari açığın nasıl okunduğunu ve ucuz faizin gerçek fiyatını gördün. Artık bir ekonominin dışarıyla kurduğu ilişkiyi okuyabiliyorsun.
Sıradaki modül: Finansal Sistem — bankalar, finansal araçlar, krediler, ödeme sistemleri ve kripto para. Yani paranın sokaktan çıkıp nerelerden geçtiği.