Doğru soru "olur mu?" değil, "olursa altından kalkabilir miyim?"
Karadut Sokağı · Deniz 32, Toprak 33
Toprak yeni telefonunu aldığı gün Deniz’i aradı. Sesi memnundu: "Ekran sigortası da yaptırdım, 8.000 lira. Kırılırsa kurtardım."
Deniz sordu: "Peki evin sigortalı mı?" Hatta kısa bir sessizlik oldu. "DASK’ı geçen sene yenilemedim," dedi Toprak. "Zaten deprem olmaz ya."
O kış, iki sokak ötede bir binada yangın çıktı. Kimse ölmedi ama üç daire oturulamaz hâle geldi. Dairelerden birinin sahibi Nesrin Teyze’nin yeğeniydi. Sigortası yoktu.
Deniz hesabı kâğıda döktü. Evin yeniden yapım değeri 1.500.000 lira. Yıllık poliçe primi 4.000 lira. Ailenin toplam birikimi 300.000 lira.
İki satır yazdı. Birincisi: hasar olsa birikim ancak %20’sini karşılar. İkincisi: telefon kırılsa 40.000 lira — canı yakar ama hayatı devirmez.
"Toprak tam tersini yapmış," dedi Ayla. "Küçük kaybı sigortalamış, büyük kaybı kendi üstüne almış."
Nesrin Teyze bakkalın kasasının arkasından baktı: "Evladım, sigorta korkuya göre alınmaz. Cebe göre alınır. Kaybettiğinde ayağa kalkabiliyorsan sigortalama, kalkamıyorsan hemen sigortala."
Sigorta şirketi sana şans satmaz; öngörülebilirlik satar. Küçük ve kesin bir ödemeyi (primi), büyük ve belirsiz bir kaybın yerine geçirir. Binlerce kişi aynı havuza küçük tutarlar öder, başına iş gelen az sayıda kişiye havuzdan büyük ödeme yapılır.
Bu yüzden uzun vadede sigorta şirketi kâr eder — yani ortalama bir kişi, ödediği primden daha azını geri alır. Buna rağmen sigorta akıllıcadır, çünkü sen bir ortalama değilsin: tek bir kötü olay seni yıllarca geriye atabilir.
Kural şöyle özetlenir: sık ama küçük kayıplar için sigorta pahalı bir alışkanlıktır; seyrek ama yıkıcı kayıplar için ise hayatın en ucuz güvenliğidir.
Bir ülkede hangi sigortanın "gerekli" olduğu, o ülkenin güvenlik ağıyla belirlenir. Devletin taşıdığı riski birey ikinci kez satın almak zorunda değildir; taşımadığı riski ise birey mutlaka düşünmelidir. Aşağıda sağlık harcamasının cepten ödenen payı ve öne çıkan sigortalar yaklaşık olarak veriliyor.
| Ülke | Sağlıkta cepten pay | Zorunlu / çok yaygın | Öne çıkan risk | Ne anlama geliyor? |
|---|---|---|---|---|
| 🇹🇷Türkiye | ~%18 | DASK, trafik, SGK | Deprem | DASK zorunlu ama teminatı sınırlı; konut ve eşya için ek poliçe çoğu hanede eksik. |
| 🇯🇵Japonya | ~%13 | Sağlık (kamu) | Deprem | Deprem sigortası zorunlu değil ama hanelerin üçte birinden fazlası yaptırıyor. |
| 🇺🇸ABD | ~%11 | Sağlık (özel/işveren) | Tıbbi masraf | Kişisel iflasların önemli bir kısmının arkasında sağlık faturaları var. |
| 🇬🇧İngiltere | ~%17 | NHS (kamu, vergiyle) | Gelir kaybı | Sağlık riski büyük ölçüde devlette; birey daha çok gelir kaybına odaklanıyor. |
| 🇩🇪Almanya | ~%12 | Sağlık + sorumluluk | Üçüncü kişiye zarar | Hanelerin çoğunda "sorumluluk sigortası" var: başkasına verdiğin zararı karşılar. |
| 🇫🇷Fransa | ~%9 | Sağlık + konut | Konut | Kiracı için bile konut sigortası pratikte zorunlu; oran dünyanın en düşüklerinden. |
Olasılık değil, kaybın seni yıkıp yıkmadığı belirler.
Telefon, ekran, uzatılmış garanti — pahalı alışkanlık.
Poliçe, ödediğin değil ödenecek tutar kadar değerlidir.
Her risk için karar ver. İpucu: seni yıkacak kayıp sigortalanır; canını sıkacak kayıp kendin taşınır.
Olasılık × büyüklük. %1 olasılıkla 1.500.000 TL’lik bir hasarın beklenen yıllık maliyeti 15.000 TL’dir. Primi bu sayıyla karşılaştırmak, poliçenin "ucuz mu pahalı mı" olduğunu gösterir.
Kaybı birikiminle kapatabiliyorsan risk taşınabilirdir — sigortaya gerek yoktur. Kapatamıyorsan taşınamazdır ve prim beklenen kayıptan pahalı olsa bile devredilmelidir. Sigorta kararının kalbi bu ayrımdır.
Hasarın senin üstlendiğin ilk dilimi. Muafiyeti yükseltirsen prim düşer: küçük hasarları kendin taşır, büyüğünü devredersin. Doğru kullanıldığında sigortayı ucuzlatmanın en akıllı yoludur.
Sigortanın çalışma biçimi. Çok sayıda kişinin küçük primi bir havuzda toplanır, hasar görene havuzdan ödenir. Bu yüzden ortalama bir kişi ödediğinden azını geri alır — ama kimse ortalama olmak için sigorta yaptırmaz.
Evi 1.500.000 TL yerine 600.000 TL üzerinden sigortalatmak primi düşürür, ama hasarda ödeme de aynı oranda kesilir. Sigortada değer, yeniden yapım/yerine koyma maliyeti üzerinden belirlenmelidir; alış fiyatı üzerinden değil.
Pratik yöntem: bir kâğıda hayatındaki riskleri yaz ve her birinin yanına iki sayı koy — olursa kaç lira ve bu parayı bulabilir miyim. "Bulamam" yazan her satır bir poliçe adayıdır; geri kalanı acil fonun işidir.
Bir hasarın tutarı 1.500.000 TL, bir yılda gerçekleşme olasılığı %1. Beklenen yıllık hasar kaç TL?
Deniz’in evinin yeniden yapım değeri 1.500.000 TL, yıllık hasar olasılığı %1, yıllık sigorta primi 4.000 TL. Ailenin toplam birikimi 300.000 TL. Sırayla hesapla.
aDeniz’in evinin yeniden yapım değeri 1.500.000 TL, yıllık hasar olasılığı %1. Beklenen yıllık hasar kaç TL?
bYıllık sigorta primi 4.000 TL. Prim, beklenen yıllık hasarın kaç TL altındadır?
cAilenin toplam birikimi 300.000 TL. Hasar gerçekleşirse birikim, hasarın yüzde kaçını karşılar?
"Tek gelire bağımlılık" — maaşın kesilse hane kaç ay ayakta kalır? Ve küçük bir yan gelir bu süreyi neden beklediğinden çok uzatır?