Kaç para geliyor, kaç para gidiyor? Kendi planını yap!
Karadut Sokağı · dört hafta boyunca
Deniz’in harçlığı her cumartesi geliyordu ve her çarşamba bitiyordu. Nereye gittiğini kendisi de bilmiyordu. "Hiçbir şey almadım ki," diyordu — ve buna gerçekten inanıyordu.
Annesi ona ince bir defter verdi. "Bir ay boyunca," dedi, "her harcamanı yaz. Yorumlama, kızma, değiştirme. Sadece yaz."
İlk hafta defter Deniz’e saçma geldi. İkinci hafta yazmayı unuttu ve geriye dönüp hatırlamaya çalıştı — çoğunu hatırlayamadı. Üçüncü hafta düzenli yazdı.
Ayın sonunda ikisi oturup baktılar. Büyük bir harcama yoktu. Onun yerine küçük, sık ve birbirine benzeyen satırlar vardı. Deniz topladı ve kalemi bıraktı: çarşambaları bitiren şey buymuş.
Ertesi hafta fırında Kemal Usta’ya anlattı. Usta un çuvalının üstündeki defteri gösterdi: "Benimki de var. Otuz yıldır tutuyorum. Kazandığını bilmek yetmez evladım — nereye gittiğini de bileceksin."
Bütçe, paran için yaptığın bir plandır. Çok kolay bir kuralı var:
Gelen = sana gelen para (harçlık, hediye). Giden = harcadığın para. Kalan = geriye ne kaldığı. İyi bir planda kalan para biriktirilir!
Kaç paran olduğunu bilmeden plan yapamazsın.
Önce ihtiyaçlar, sonra küçük keyifler.
Hepsini harcama — biraz da kumbaraya!
Her biri için seç: para sana mı geliyor (gelen), yoksa senden mi çıkıyor (giden)?
% işareti “her 100’de” demektir. Gelenin %25’ini biriktirmek = her 100 TL’nin 25 TL’sini kumbaraya koymak. 100’ün içinde 4 tane 25 var; yani %25 = dörtte biri.
Örnek: 80 TL gelenin varsa → 80 ÷ 4 = 20 TL biriktirirsin.
Bütçende bir şeye ayırdığın para, aynı anda başka bir şeye ayıramadığın paradır. Vazgeçtiğin bu şeye fırsat maliyeti denir.
Örnek: bu haftaki 30 TL kalanını oyuna harcarsan, bisiklet hedefin bir hafta geriye gider. Oyunun görünmeyen bedeli işte o bir haftadır.
Bu hafta 50 TL gelenin var, 30 TL harcadın. Kalanının yarısını biriktirdin — kumbaraya kaç TL koydun?
Elif'in bütçesi → Gelen 60 TL. Giden: 22 TL ihtiyaç + 8 TL keyif. Sırayla çöz:
aElif'in kalanı kaç TL?
bKalanının yarısını biriktirir, diğer yarısını 3 arkadaşına eşit paylaştırırsa, her arkadaşına kaç TL düşer?
cElif 4 hafta boyunca her hafta o 8 TL’lik keyif harcamasından vazgeçseydi, bu 4 haftada fazladan kaç TL biriktirmiş olurdu? (Vazgeçilen keyfin karşılığı: fırsat maliyeti.)
"Bankalar ne yapar?" — paranı güvende tutan bankaları ve faizi tanıyacağız. (11–13 yaşa köprü!)