Plan güzeldir. Peki hayat plana uymazsa?
Karadut Sokağı · dördüncü hikâye
Eda artık bütçe yapıyordu. Küçük bir deftere üç sütun çizmişti: gelen, giden, kalan. Dört aydır tek bir hafta bile şaşmamıştı. Kendisiyle gurur duyuyordu.
Sonra bir salı günü telefonu elinden kaydı.
Ekran tamiri üç yüz liraydı. Eda’nın defterinde üç yüz lira vardı — ama o para "yaz kampı" yazan satırdaydı. Sekiz aydır oraya biriktiriyordu.
O akşam Deniz’e anlattı. "Bütçem mükemmeldi," dedi. "Hiç şaşmadım. Ama tek bir kaza her şeyi yıktı."
Ertesi sabah fırında Kemal Usta’ya dert yandı. Usta unlu ellerini sildi. "Benim de bir fırınım var kızım," dedi. "Ve o fırın bozulur. Ne zaman bozulacağını bilmem — ama bozulacağını bilirim. Onun için ayrı bir zarfım var. İçindeki para hiçbir işe yaramaz… fırın bozulana kadar."
Eda o gün defterine dördüncü bir sütun ekledi. Adını "beklenmedik" koydu. İçine ayda kırk lira. Hiçbir hedefi yoktu. Hedefi olmaması onun hedefiydi.
8–10 yaşta öğrendiğin kural hâlâ geçerli: Gelen − Giden = Kalan. Ama artık bir adım daha var: kalanı tek yığın olarak düşünmemek.
Paranı görevlere ayır. Yaygın ve kolay bir başlangıç: %50 ihtiyaç · %30 keyif · %20 birikim. Birikimin içinden de bir parça acil durum fonuna gider.
Görevi olmayan para, farkında olmadan erir.
Hedefi olmaması onun hedefidir.
Kullandıysan, ilk işin onu tamamlamaktır.
Acil fon beklenmedik ve zorunlu masraflar içindir. Her durum için seç.
Beklenmedik masraflar için ayrılan, hiçbir hedefe bağlı olmayan para. Yetişkinlerde genellikle 3–6 aylık giderler kadar tutulur; senin ölçeğinde birkaç aylık harçlık yeter.
Her liranın bir işi olmalı: ihtiyaç, keyif, birikim ya da acil fon. Görevsiz para, en kolay harcanan paradır.
Kolay bir başlangıç şablonu: gelirin %50’si ihtiyaç, %30’u keyif, %20’si birikim. Kutsal bir kural değil — kendi hayatına göre oranları değiştirebilirsin.
Acil fonu olmayan bir bütçe, freni olmayan bir bisiklete benzer: düz yolda sorun çıkmaz, yokuşta anlarsın.
Aylık 400 TL gelirin var ve %10’unu acil fona ayırıyorsun. 6 ayda acil fonda kaç TL olur?
Aylık 400 TL gelir, 50/30/20 planı. Adım adım hesapla.
aAylık gelir 400 TL. %50’si ihtiyaçlara gidiyor. İhtiyaç payı kaç TL?
b%30 keyfe ayrılıyor. Geriye kalan birikim payı kaç TL?
cBu birikimi 8 ay sürdürürsen toplam kaç TL biriktirmiş olursun?
"Fiyatı kim belirler?" — bir şeyin fiyatı nasıl oluşur? Arz, talep ve denge.