“Enflasyon düştü” başlığı, bazen fiyatların yavaşladığını anlatmaz.
Karadut Sokağı · verilerin açıklandığı sabah
Salı sabahı veriler açıklandı ve sokakta iki cümle aynı anda dolaştı. Televizyonda "Yıllık enflasyon geriledi" yazıyordu. Bakkalın önünde ise Nurten Hanım’ın müşterisi "Her şey daha da pahalandı" diyordu.
Deniz ikisinin de doğru olabileceğini düşündü ve iki ayrı sebep buldu.
Birincisi baz etkisiydi. Geçen yıl mart ayında fiyatlar bir defada sert biçimde sıçramıştı. Yıllık enflasyon her ay son on iki ayı topladığı için, o sıçrama on iki ay boyunca hesabın içinde kalmıştı. Bu mart geldiğinde ise hesaptan çıktı.
Aylık artış hiç değişmemişti — geçen yıl da bu yıl da normal aylarda %2 idi. Ama yıllık oran sekiz puan düşük göründü. "Fiyatlar yavaşlamadı," dedi Deniz. "Sadece geçen yılın kötü ayı geride kaldı."
İkincisi sepetin bileşimiydi. O ay taze sebze fiyatları mevsim nedeniyle düşmüştü ve altın da gerilemişti. Bu iki kalem manşet oranı aşağı çekiyordu. Oysa Nurten Hanım’ın müşterisinin aldığı şeyler — deterjan, kira, ulaşım — artmaya devam ediyordu.
Deniz, mevsimlik ve dünya piyasasında belirlenen kalemleri hesaptan çıkardı. Geriye kalan orana baktı: manşetten yüksekti. Yani fiyatların ana eğilimi hâlâ yukarıydı.
Defterine iki satır yazdı. "Manşet, o ayın havasını söyler. Çekirdek, mevsimi söyler."
Ve altına ekledi: "Yıllık orana bakmadan önce aylığa bak. Çünkü yıllık oran, geçmişi de taşır."
Manşet enflasyon, sepetin tamamının bir yılda ne kadar pahalandığıdır. Haberlerde geçen sayı budur ve doğrudur — ama içinde çok oynak kalemler vardır.
Sepette fiyatı mevsime göre değişen taze meyve sebze, dünya piyasasında belirlenen petrol, doğal gaz ve altın gibi kalemler bulunur. Bunlar bir ay fırlar, ertesi ay geri iner ve para politikasından büyük ölçüde bağımsız hareket eder. Çekirdek enflasyon, bu geçici oynaklıkları dışarıda bırakarak fiyatların ana eğilimini gösterir. Türkiye’de bu amaçla farklı kapsamlarda özel göstergeler yayımlanır; en dar kapsamlı olanı en çok izlenendir.
İkinci tuzak baz etkisidir. Yıllık enflasyon, bu ayın fiyatını geçen yılın aynı ayıyla karşılaştırır. Geçen yıl o ayda büyük bir zam olduysa, bu yıl aynı ay normal geçse bile yıllık oran düşer — çünkü karşılaştırma yapılan taban yüksekti. Tersi de olur: geçen yılın düşük bir ayı çıkınca oran kendiliğinden yükselir.
Bu yüzden ciddi bir okuma üç sayıya birden bakar: manşet (genel resim), çekirdek (ana eğilim) ve aylık (şu anki hız). Tek başına yıllık manşet, geçmişin gölgesini taşır.
Merkez bankaları bir enflasyon hedefi açıklar. Ama hangi göstergeyi hedefledikleri ve hedefin kaç olduğu ülkeden ülkeye değişir. Gelişmiş ekonomilerde hedef genellikle %2 civarındadır; enflasyon geçmişi dalgalı olan ülkelerde daha yüksek tutulur. Değerler yaklaşıktır ve değişebilir.
| Ülke / bölge | Hedef gösterge | Hedef | Ne izlenir? | Ne anlama geliyor? |
|---|---|---|---|---|
| 🇹🇷Türkiye | TÜFE (manşet) | %5 | Çekirdek + aylık eğilim | Hedef manşet üzerinden ilan edilir, ama karar alınırken çekirdek göstergeler ve aylık ana eğilim yakından izlenir. |
| 🇺🇸ABD | PCE | %2 | Çekirdek PCE | Manşet hedeflenir ama politika tartışması neredeyse tamamen çekirdek üzerinden yürür. |
| 🇪🇺Euro Bölgesi | HICP | %2 | Çekirdek HICP | Ortak bir endeks kullanılır; böylece 20 ülkenin enflasyonu karşılaştırılabilir olur. |
| 🇬🇧İngiltere | TÜFE | %2 | Hizmet enflasyonu | Hizmet kalemleri ücretlere duyarlı olduğu için ana eğilimin göstergesi sayılıyor. |
| 🇯🇵Japonya | TÜFE | %2 | Taze gıda hariç endeks | Onlarca yıl hedefin altında kalındı; sorun yüksek değil, düşük enflasyondu. |
| 🇧🇷Brezilya | IPCA | ~%3 | Yönetilen fiyatlar | Yüksek enflasyon geçmişi olan ülkelerde hedef biraz daha yüksek ve bant şeklinde konur. |
Manşet o ayın havasını, çekirdek mevsimi anlatır.
Baz etkisi, bugün hiçbir şey değişmeden oranı oynatır.
Şu anki hızı yalnızca aylık veri gösterir.
Her durum için karar ver. İpucu: aylık hız düştüyse gerçek yavaşlama; sadece karşılaştırma tabanı değiştiyse baz etkisi.
Tüketici fiyat endeksinin (TÜFE) tamamındaki yıllık değişim. Haberlerde geçen sayı budur. Doğrudur, ama içinde çok oynak kalemler barındırır.
Mevsimlik gıda, enerji, altın, alkol ve tütün gibi geçici ya da para politikasından bağımsız hareket eden kalemler dışarıda bırakılarak hesaplanan gösterge. Amacı fiyatların ana eğilimini görmektir. Farklı kapsamlarda birden fazla çekirdek göstergesi yayımlanır; kapsam daraldıkça para politikasının etkisi daha net görünür.
Yıllık oranın, geçen yılın aynı ayındaki hareket nedeniyle bugün hiçbir şey değişmeden yükselip düşmesi. Geçen yılın yüksek bir ayı hesaptan çıkarsa oran düşer; düşük bir ayı çıkarsa yükselir. Enflasyon haberlerindeki en yaygın yanılma sebebidir.
Yıllık oran son on iki ayın toplamıdır ve geçmişin gölgesini taşır. Aylık oran ise şu anki hızı gösterir. Bir eğilimi anlamak için aylık veriye, seviyeyi anlamak için yıllığa bakılır. İkisi birlikte okunmalıdır.
Geçici şoklardan arındırıldığında fiyatların gerçekte hangi hızda arttığı. Merkez bankaları kararlarını manşetin gürültüsüne değil, bu eğilime göre alır — çünkü para politikası bir defalık şokları geri alamaz, ama eğilimi değiştirebilir.
Pratik yöntem: bir enflasyon haberi gördüğünde üç sayıyı ara. Manşet kaç, çekirdek kaç, aylık kaç. Üçü aynı yöne gidiyorsa haber gerçektir. Sadece yıllık manşet düşmüşse, önce takvime bak: geçen yıl aynı ay ne olmuştu?
Aylık enflasyon %2 ve bu hızla 12 ay devam ediyor. Kaba toplamla yıllık enflasyon yaklaşık yüzde kaç olur?
Normal aylarda aylık enflasyon %2. Geçen yıl mart ayında ise bir defalık %10’luk bir sıçrama yaşandı. Bu yıl mart normal seyrinde geçti (%2). Kolaylık için ayları kabaca toplayarak hesapla.
aGeçen yıl mart ayında fiyatlar bir defada %10 sıçradı; diğer 11 ayda aylık artış %2 oldu. Geçen yılın 12 ayının kaba toplamı yüzde kaçtır?
bBu yıl mart ayında sıçrama olmadı, artış normal seyrinde: %2. Bu yılın 12 ayının kaba toplamı yüzde kaçtır?
cYıllık enflasyon kaç puan düşmüş görünür?
“ÜFE, TÜFE ve yönetilen fiyatlar” — üreticinin maliyeti ne zaman rafa yansır? Ve bazı fiyatları neden arz-talep değil, doğrudan kamu belirler?