Aynı zam, iki farklı sebepten gelebilir. Hangisi olduğunu bilmek her şeyi değiştirir.
Karadut Sokağı · aynı simit, üç farklı yıl
Karadut Sokağı küçük bir ekonomidir. Köşedeki fırın üretir: Salih Usta, yıllar önce Kemal Usta’dan devraldığı tezgâhta her sabah simit çıkarır. Karşıdaki bakkal satar: Nurten Hanım rafları düzenler, fiyat etiketlerini değiştirir. Sokaktaki haneler ise tüketir. Un ise sokakta yetişmez — dışarıdan gelir.
Birinci yıl. Salih Usta bir sabah fiyatı yükseltti. Sebebi tezgâhın arkasındaydı: un çuvalı pahalanmıştı, elektrik faturası ikiye katlanmıştı, susamın fiyatı sormaya değmezdi. Salih Usta zam yapmak istemedi; maliyeti ona zam yaptı, o da mecburen sokağa yansıttı.
İkinci yıl. Bu kez maliyetler yerinde duruyordu. Ama sokağın başında yeni bir apartman açıldı ve müşteri sayısı neredeyse ikiye katlandı. Salih Usta günde iki yüz simit çıkarabiliyordu; talep dört yüze çıkmıştı. Fiyat yine yükseldi — bu kez maliyet yüzünden değil, herkesin aynı anda istemesi yüzünden.
Üçüncü yıl. En tuhafı buydu. Ne un pahalandı ne yeni müşteri geldi. Ama sokakta bir cümle dolaşmaya başladı: "Duydun mu, gelecek ay her şeye zam gelecekmiş."
Nurten Hanım o hafta raflarını her zamankinden çok doldurdu — sonra pahalıya alırım diye. Haneler normalden fazla alışveriş yaptı — sonra pahalanır diye. Salih Usta fiyatı şimdiden biraz yükseltti — nasılsa maliyetim artacak diye.
Ay sonunda fiyatlar gerçekten artmıştı. Kimse yalan söylememişti; herkes zam bekledi ve beklediği için zam oldu.
Deniz o akşam defterine üç satır yazdı. Aynı sonuç, üç ayrı yol: maliyet itti, talep çekti, beklenti kendi kendini gerçekleştirdi.
Ve dördüncü bir satır daha ekledi: "Hangisi olduğunu bilmeden çözüm konuşulamaz. Çünkü üçünün ilacı da farklı."
Enflasyon, fiyatların genel düzeyindeki sürekli artıştır. Bu tanımdaki iki kelime de kritiktir ve çoğu yanlış anlama buradan doğar.
“Genel” demek: tek bir ürünün pahalanması enflasyon değildir. Domates kuraklık yüzünden iki katına çıkmışsa bu bir göreli fiyat değişimidir — domates diğer ürünlere göre pahalanmıştır. Enflasyon, ekmeğin, kiranın, ulaşımın, giyimin birlikte pahalanmasıdır.
“Sürekli” demek: bir defalık sıçrama enflasyon değildir. Bir vergi düzenlemesi fiyatları bir kerede yükseltirse, seviye yükselmiş olur ama artış devam etmiyorsa bu kalıcı bir enflasyon değildir. Enflasyon bir hıztır, bir seviye değil.
Peki bu genel düzey nasıl ölçülür? Herkesin harcaması farklı olduğu için ülkenin ortalama bir tüketim sepeti belirlenir: yüzlerce mal ve hizmet, her birinin bir ağırlığı ile. Ağırlık, o kalemin bütçedeki payıdır. Enflasyon, bu sepetin fiyatının ne kadar arttığıdır.
Enflasyon aynı yöntemle hesaplanır ama sepetin bileşimi ülkeden ülkeye değişir. Gıdanın payı yüksek olan ülkelerde bir kuraklık ya da gıda şoku enflasyonu doğrudan yukarı fırlatır; konutun ağır bastığı ülkelerde ise kira ve faiz belirleyici olur. Aşağıdaki paylar yaklaşıktır.
| Ülke | Gıdanın payı | Konutun payı | Enflasyonu en çok oynatan | Ne anlama geliyor? |
|---|---|---|---|---|
| 🇹🇷Türkiye | ~%25 | ~%15 | Gıda ve kur | Gıda payı yüksek; ayrıca ithal girdi kullanımı fazla olduğu için kur hareketleri hızla fiyata geçiyor. |
| 🇩🇪Almanya | ~%12 | ~%25 | Enerji ve konut | Gıdanın payı düşük; enflasyonu asıl oynatan enerji fiyatları ve kiralar. |
| 🇺🇸ABD | ~%8 | ~%35 | Konut (kira) | Sepetin üçte biri konut. Bu yüzden ABD enflasyonu tartışılırken önce kira konuşulur. |
| 🇮🇳Hindistan | ~%46 | ~%10 | Gıda | Sepetin neredeyse yarısı gıda; muson yağmurları doğrudan enflasyon haberi olur. |
| 🇯🇵Japonya | ~%26 | ~%21 | İthal enerji ve gıda | Enerjide dışa bağımlılık yüksek; kur ve petrol fiyatı sepete hızlı yansıyor. |
| 🇳🇬Nijerya | ~%50 | ~%8 | Gıda | Gıda payı çok yüksek olan ülkelerde enflasyon doğrudan bir geçim meselesidir. |
Aynı zam iki ayrı sebepten gelebilir; çözümleri de ayrıdır.
Zam bekleyen herkes bugünden davranırsa zam olur.
Bir kalemin etkisi zammına değil, bütçedeki payına da bağlıdır.
Her durum için karar ver. İpucu: üretmek pahalandıysa maliyet, aynı anda herkes istiyorsa talep.
Fiyatların genel düzeyindeki sürekli artış. Tek bir ürünün pahalanması enflasyon değil göreli fiyat değişimidir; bir defalık sıçrama da seviye değiştirir ama süreklilik yoksa enflasyon sayılmaz. Enflasyon bir seviye değil, bir hızdır.
Ülkenin ortalama harcamasını temsil eden mal ve hizmet listesi. Her kalemin bütçedeki payına ağırlık denir. Bir kalemin enflasyona katkısı = ağırlık × zam. Bu yüzden küçük paylı bir üründeki rekor zam, enflasyonu çoğu zaman sanıldığı kadar oynatmaz.
Girdi fiyatlarının (enerji, hammadde, ithal parça, işçilik) artmasıyla üreticinin fiyat yükseltmek zorunda kalması. Kaynağı arz tarafındadır. Talebi kısmak burada acı verir ama tek başına sorunu çözmez; girdi maliyetine ya da kur istikrarına dokunmak gerekir.
Harcama isteğinin ve gücünün, ekonominin üretebileceğinden hızlı artması. Kaynağı talep tarafındadır. Klasik göstergesi ekonominin “ısınması”dır: fabrikalar tam kapasite çalışır, işsizlik düşer, sıralar uzar ve fiyatlar tırmanır.
Fiyatların artacağı beklentisinin, davranışları değiştirerek fiyatları gerçekten artırması. Satıcı şimdiden zam yapar, alıcı stok yapar, çalışan daha yüksek ücret ister. Bu yüzden merkez bankaları yalnızca fiyatları değil beklentileri de yönetmeye çalışır: enflasyonla mücadelenin yarısı ikna işidir.
Çünkü üç kanalın ilacı farklıdır. Talep çekişli bir enflasyonda talebi soğutmak işe yarar. Maliyet itişli bir enflasyonda aynı hamle üretimi de birlikte söndürebilir. Beklenti kaynaklıysa asıl mesele güven ve öngörülebilirliktir. Teşhis yanlışsa tedavi de yanlış olur.
Pratik yöntem: bir enflasyon haberi okuduğunda üç soru sor. Hangi kalemler arttı? (sepetin neresi) · Girdiler mi pahalandı, talep mi arttı? (kanal) · Bu artış sürüyor mu, bir defalık mıydı? (hız mı, seviye mi). Bu üç soru, haberin başlığından çok daha fazlasını anlatır.
Ulaşım, sepetin %10’unu oluşturuyor ve bu yıl %50 zamlandı. Ulaşımın enflasyona katkısı kaç puandır?
Karadut Sokağı’nın tüketim sepeti üç kalemden oluşuyor: gıda %25, konut %30, diğer %45 ağırlığında. Bu yıl gıda %40, konut %30, diğer kalemler %20 zamlandı. Sırayla hesapla.
aSokağın sepetinde gıda %25 ağırlığa sahip ve bu yıl %40 zamlandı. Gıdanın enflasyona katkısı kaç puan?
bKonut %30 ağırlığa sahip ve %30 zamlandı. Konutun katkısı kaç puan?
cGeriye kalan %45 ağırlıktaki diğer kalemler %20 zamlandı. Sepetin toplam enflasyonu yüzde kaçtır?
“Çekirdek enflasyon ve baz etkisi” — “enflasyon düştü” başlığı bazen fiyatların yavaşladığını değil, geçen yılın yüksek olduğunu anlatır. Haberi doğru okumayı öğreneceğiz.