Kredi, geleceğin gelirini bugüne çeker. Soru şu: bugüne çekilen o gelir neyi finanse ediyor?
Karadut Sokağı · kredi kolaylaştı
O yıl sokakta kredi bulmak kolaylaştı. Banka kapı kapı dolaştı, evrak azaldı, onaylar hızlandı.
Önce iyi şeyler oldu. Salih Usta ikinci fırını açtı. Nurten Hanım soğutucu aldı. İki hane araba değiştirdi, üç hane tadilata girişti.
Sokak canlandı. Herkes daha çok alışveriş yapıyordu. Ama Deniz bir şey fark etti: talep artarken üretim aynı hızda artmıyordu. Fiyatlar tırmanmaya başladı.
Deniz iki sayı tuttu. Kredi stoku bir yılda 600 birimden 900 birime çıkmıştı: %50 artış. Sokağın üretimi ise 1.200’den 1.500’e: %25.
Böldü. Borçluluk oranı %50’den %60’a çıkmıştı. "Kredi, ekonomiden hızlı büyüyor."
İkinci yıl faizler yükseldi. Taksitler büyüdü. Salih Usta’nın ikinci fırını kâr ediyordu, ödemesini yaptı. Ama araba alan hanelerin ödeyecek yeni bir geliri yoktu — yalnızca daha yüksek bir taksit vardı.
Deniz üçüncü sayıyı tuttu: takipteki krediler. Yükseliyordu. Banka yeni kredi vermeyi kısınca sokak birden yavaşladı; borcunu yeni krediyle çevirenler zorlandı.
Defterine yazdı: "Kredi büyümesi tek başına ne iyi ne kötü. Asıl soru şu: bu kredi kendi geri ödemesini üretiyor mu? Fırın üretiyor. Araba üretmiyor."
Kredi, özünde bir zaman işlemidir: gelecekte elde edilecek geliri bugüne çeker. Bunun karşılığında bir bedel ödenir. Bir ekonomide kredinin varlığı iyi bir şeydir: kredisiz bir ekonomide yalnızca hâlihazırda parası olanlar yatırım yapabilir, bu da hem büyümeyi hem fırsat eşitliğini sınırlar.
Ama kredi ne kadar hızlı büyüdüğü önemlidir. Ölçmenin doğru yolu çıplak rakam değil, kredi/GSYH oranıdır. Bu oran istikrarlıysa kredi ekonomiyle birlikte büyüyordur. Hızla yükseliyorsa borçluluk artıyor demektir: her yıl daha büyük bir borç stokunun çevrilmesi ve faizinin ödenmesi gerekir. Nominal büyümeye bakmak da yanıltır; yüksek enflasyonda kredi zaten fiyatları takip eder. Bu yüzden reel kredi büyümesine bakılır.
İkinci ve daha belirleyici ölçüt bileşimdir: kredi neyi finanse ediyor? Bir yatırım kredisi kendi geri ödemesini üretecek bir gelir yaratır — fırın açılır, üretim artar, taksit o gelirden ödenir. Tüketici kredisi ise yeni bir gelir yaratmaz; yalnızca bugünkü harcamayı öne çeker ve geri ödemesi mevcut gelirden yapılmak zorundadır. İkincisi kötü değildir, ama sınırı vardır ve o sınır aşıldığında hane bütçesi kırılganlaşır. Ayrıca hızlı kredi büyümesi talebi üretimden hızlı artırırsa enflasyonu da besler.
Kredinin fiyatı üç parçadan oluşur: politika faizi, bankanın maliyet ve marjı, bir de risk primi. Sonuncusu borçlunun geçmişine, teminatına ve sektörüne göre değişir — ve borçlunun kontrolündeki tek parçadır. Verilen kredilerin geri dönmeyen kısmına takipteki krediler denir; bu oran döngünün geç bir göstergesidir: sorun ortaya çıktığında zaten bir süredir birikiyordur. Genişleme ve daralmanın birbirini izlemesine kredi döngüsü denir. Bu döngüyü yumuşatmak için kullanılan kredi kartı taksit sınırı, kredi–değer oranı ya da vade kısıtları gibi araçlara makro ihtiyati tedbirler adı verilir.
Borçluluk oranları ülkeler arasında çok farklıdır ve yüksek olması tek başına kriz anlamına gelmez. Belirleyici olan üç şey: borcun vadesi, para birimi ve neyi finanse ettiği.
| Ülke | Hane borcu | Şirket borcu | Kredi büyümesi | Ne anlama geliyor? |
|---|---|---|---|---|
| 🇹🇷Türkiye | Düşük | Orta-yüksek | Dalgalı | Hane borçluluğu uluslararası ölçekte düşük. Asıl kırılganlık şirket tarafında ve özellikle borcun para biriminde. |
| 🇰🇷G. Kore | Çok yüksek | Yüksek | Yavaşlatılıyor | Hane borcu dünyanın en yüksekleri arasında; konut fiyatlarıyla birlikte büyüyen bir döngünün sonucu. |
| 🇺🇸ABD | Orta | Orta | Ölçülü | 2008 sonrası hane borçluluğu bilinçli olarak düşürüldü — krizden çıkan en belirgin yapısal değişim. |
| 🇩🇪Almanya | Düşük | Orta | Yavaş | Kiracılığın yaygın olması hane borçluluğunu düşük tutuyor; konut kredisi baskısı çok daha az. |
| 🇨🇭İsviçre | Çok yüksek | Orta | Ölçülü | Yüksek hane borcu her zaman kriz demek değil: uzun vade, düşük faiz ve yüksek gelir birlikte taşınabilir kılıyor. |
| 🇨🇳Çin | Artıyor | Çok yüksek | Sıkılaştırılıyor | Şirket borçluluğu dünyanın en yükseklerinden. Kredi büyümesi uzun yıllar doğrudan bir politika aracı olarak kullanıldı. |
Kredi, gelecekteki geliri bugüne taşır.
Kredi ekonomiden hızlı büyüyorsa borçluluk artıyor.
Kredi kendi geri ödemesini üretiyor mu?
Kredi büyümesini değerlendirmenin iki ölçütü var: hızı ve neyi finanse ettiği. Her biri için karar ver.
Gelecekteki gelirin bugüne çekilmesi. Bir ekonomide kredinin varlığı iyidir: kredisiz bir düzende yalnızca hâlihazırda parası olanlar yatırım yapabilir. Soru kredinin varlığı değil, hızı ve yönüdür.
Borçluluğun standart ölçüsü. Çıplak rakam ülkeler ve yıllar arasında karşılaştırılamaz; orana bakılır. Oran istikrarlıysa kredi ekonomiyle birlikte, hızla yükseliyorsa ekonomiden hızlı büyüyordur.
Nominal kredi büyümesinin enflasyondan arındırılmış hâli. Yüksek enflasyonda kredi zaten fiyatları takip eder; gerçek genişlemeyi görmek için fiyat etkisini çıkarmak gerekir.
Kredinin fiyatı üç parçadan oluşur: politika faizi, bankanın maliyet ve marjı, bir de risk primi. Sonuncusu borçlunun geçmişine, teminatına ve sektörüne göre değişir — ve üçü içinde borçlunun kontrolündeki tek parçadır.
Geri ödemesi belirli bir süre aksayan kredilerin toplam içindeki payı. Döngünün geç bir göstergesidir: oran yükseldiğinde sorun zaten bir süredir birikiyordur. Bu yüzden tek başına değil, kredi büyümesiyle birlikte okunur.
Genişleme ve daralma dönemleri birbirini izler: kolay kredi → artan talep → yükselen fiyatlar → sıkılaşma → daralma. Bu döngüyü yumuşatmak için kullanılan taksit sınırı, kredi–değer oranı ve vade kısıtı gibi araçlara makro ihtiyati tedbirler denir; amaçları tek tek kredileri değil sistemin bütününü korumaktır.
Pratik yöntem: bir kredi haberinde tek bir soruyu sorun — bu kredi kendi geri ödemesini üretiyor mu? Fırın üretir, araba üretmez. Aynı soru hane bütçesi için de geçerlidir.
Sokaktaki toplam kredi stoku 600 birim, sokağın yıllık üretimi 1.200 birim. Kredi/üretim oranı yüzde kaçtır?
Karadut Sokağı’nda kredi stoku 600 birim, üretim 1.200 birim. Bir yılda kredi %50, üretim %25 büyüdü; enflasyon %20 oldu. Sırayla hesapla.
aKredi stoku 600 birimken bir yılda %50 büyüdü. Yeni stok kaç birimdir?
bAynı yıl enflasyon %20 oldu. Reel kredi büyümesi yüzde kaçtır?
cSokağın üretimi de 1.200 birimden %25 büyüyerek 1.500 birime çıktı. Kredi/üretim oranı yüzde kaç oldu?
“Ödeme sistemleri” — kartı okuttuğunda para gerçekten yer değiştiriyor mu? Ve günde milyonlarca işlem yapan bir sistem, bunu nasıl birkaç saniyede hallediyor?